Bảo vệ webcam và micro tránh bị chiếm quyền theo dõi ngầm

Webcam và micro có thể bị chiếm quyền bởi mã độc điều khiển từ xa, ứng dụng được cấp quyền quá rộng hoặc phần mềm theo dõi cài lén. Để bảo vệ, bạn cần kiểm soát ứng dụng nào được phép dùng camera và micro, theo dõi đèn báo và lịch sử sử dụng, giữ hệ thống cập nhật, tránh cài phần mềm không rõ nguồn gốc, và dùng nắp che camera như một lớp vật lý bổ sung. Bài viết hướng dẫn cụ thể trên máy tính và điện thoại.

Webcam và micro bị chiếm quyền bằng cách nào

• Mã độc điều khiển từ xa (RAT): lây qua file đính kèm, phần mềm lậu, cho phép kẻ tấn công điều khiển máy, bật camera, micro.
• Ứng dụng có quyền quá rộng: ứng dụng hợp pháp được cấp quyền nhưng sử dụng không minh bạch.
• Phần mềm theo dõi (stalkerware): được người quen cài lên thiết bị để theo dõi lén, thường trong các mối quan hệ cá nhân.
• Tiện ích trình duyệt độc hại: lợi dụng quyền truy cập camera, micro đã cấp cho trang web.
• Thiết bị bên ngoài: webcam rời, camera an ninh với bảo mật yếu.

Kiểm soát quyền trên Windows

1. Mở Settings, vào Privacy & security.
2. Chọn Camera: tắt quyền chung nếu không dùng, hoặc chỉ bật cho ứng dụng cần thiết.
3. Làm tương tự với Microphone.
4. Xem mục hoạt động gần đây để biết ứng dụng nào đã truy cập camera, micro và khi nào.

Lưu ý: một số phần mềm máy tính truyền thống có thể có cách truy cập riêng; hãy kiểm tra cả mục cho phép ứng dụng máy tính truy cập.

Kiểm soát quyền trên macOS

1. Mở System Settings, Privacy & Security.
2. Chọn Camera và Microphone, xem danh sách ứng dụng được phép, tắt những ứng dụng không cần.
3. Kiểm tra cả Screen Recording, vì quyền ghi màn hình cũng nhạy cảm.

macOS hiển thị đèn xanh cạnh camera khi camera hoạt động và biểu tượng micro ở thanh menu khi micro đang được dùng.

Kiểm soát quyền trên điện thoại

• Android: Cài đặt, Quyền riêng tư, Trình quản lý quyền, chọn Camera, Micro. Bảng điều khiển quyền riêng tư cho biết lịch sử sử dụng. Nhiều máy có công tắc tắt nhanh camera, micro trong bảng điều khiển nhanh.
• iPhone: Cài đặt, Quyền riêng tư và bảo mật, Camera, Micrô. Chấm xanh (camera) hoặc chấm cam (micro) xuất hiện khi đang sử dụng; vuốt mở Trung tâm điều khiển để xem ứng dụng nào vừa dùng.

Thêm mẹo về cấp quyền tối thiểu trong bài bảo vệ quyền riêng tư khi cài ứng dụng.

Quyền camera, micro trong trình duyệt

Các trang họp trực tuyến, gọi video cần quyền camera, micro. Trình duyệt lưu lại lựa chọn của bạn cho từng trang.

• Chọn "Chỉ lần này" hoặc "Hỏi mỗi lần" thay vì cho phép vĩnh viễn.
• Định kỳ vào cài đặt quyền trang web của trình duyệt, xóa những trang không còn dùng.
• Gỡ tiện ích mở rộng không rõ nguồn gốc hoặc không còn dùng.

Nắp che webcam: có cần thiết?

Nắp che vật lý là cách đơn giản, rẻ và hiệu quả để chắc chắn camera không ghi được hình khi bạn không dùng. Nó không bảo vệ được micro. Với laptop mỏng, hãy chọn nắp che mỏng phù hợp, vì nắp quá dày có thể gây hại màn hình khi gập máy; một số nhà sản xuất khuyến cáo không dán vật lên khu vực camera, nên đọc hướng dẫn của máy. Nhiều laptop mới có sẵn công tắc vật lý tắt camera.

Dấu hiệu có thể bị theo dõi

Một số dấu hiệu có nguyên nhân bình thường, nên hãy kiểm tra kỹ trước khi kết luận.

Nếu nghi ngờ bị theo dõi

1. Che camera, tắt micro qua cài đặt.
2. Kiểm tra danh sách ứng dụng có quyền camera, micro, trợ năng, quản trị thiết bị; gỡ ứng dụng lạ.
3. Chạy quét bằng phần mềm bảo mật uy tín.
4. Cập nhật hệ điều hành.
5. Đổi mật khẩu tài khoản quan trọng từ một thiết bị khác an toàn.
6. Trường hợp nghiêm trọng, sao lưu dữ liệu cần thiết và khôi phục cài đặt gốc.

Nếu nghi ngờ người quen cài phần mềm theo dõi, hãy cân nhắc an toàn cá nhân trước khi gỡ, vì việc gỡ có thể khiến người cài nhận ra. Có thể tìm hỗ trợ từ các tổ chức hỗ trợ nạn nhân bạo lực, cơ quan công an hoặc chuyên gia bảo mật tin cậy.

Lưu ý khi họp trực tuyến và học online

Họp trực tuyến và học online khiến camera, micro được dùng nhiều hơn bao giờ hết, kéo theo những rủi ro về quyền riêng tư không đến từ tin tặc mà từ chính thói quen của người dùng:

• Kiểm tra khung hình trước khi bật camera: giấy tờ, bảng ghi chú, ảnh gia đình phía sau có thể lộ thông tin.
• Dùng phông nền ảo hoặc làm mờ nền nếu không muốn lộ không gian riêng.
• Tắt micro khi không phát biểu để tránh lộ cuộc trò chuyện trong nhà.
• Thoát hẳn cuộc họp và đóng ứng dụng khi kết thúc, thay vì chỉ thu nhỏ cửa sổ.
• Không chia sẻ liên kết cuộc họp công khai; dùng mật khẩu hoặc phòng chờ khi tổ chức họp.
• Khi chia sẻ màn hình, chọn chia sẻ một cửa sổ cụ thể thay vì toàn bộ màn hình để tránh lộ thông báo, tin nhắn.

Những thói quen này đơn giản nhưng giúp bạn kiểm soát những gì người khác nhìn thấy và nghe thấy qua thiết bị của mình.

Thói quen phòng ngừa

• Không cài phần mềm lậu, crack.
• Không mở file đính kèm đáng ngờ.
• Khóa thiết bị bằng mật khẩu, không để người khác cầm máy tùy ý.
• Cập nhật hệ điều hành và ứng dụng.
• Đổi mật khẩu mặc định của camera an ninh, webcam rời; xem bài nguy cơ từ thiết bị IoT.